Gemiye ihtiyati haciz: deniz alacağı, teminat ve üç iş günü

Bir geminin limanda kaldığı süre saatle ölçülür. Alacaklı için bu, hukuki gerekçesini hazırlamak üzere elinde bulunan sürenin de saatle ölçüldüğü anlamına gelir: gemi demir aldığında borçlunun taşınabilen en değerli malvarlığı yargı çevresinden çıkar ve çoğu zaman bir daha aynı limana dönmez. Türk Ticaret Kanunu bu yüzden gemiler için ayrı bir cebrî icra rejimi kurmuştur; rejimin merkezindeihtiyati hacizdurur.

Gemide ihtiyati tedbir yoktur

Kanun, gemiler bakımından geçici hukuki korumayı tek bir yola indirmiştir. Bir gemi hakkında ihtiyati tedbir kararı verilemez; seferden men de dâhil olmak üzere geminin bağlanması sonucunu doğuran başka bir geçici koruma istenemez. Elde kalan tek yol ihtiyati hacizdir ve onun da kapısı yalnızca belirli bir alacak türüne açıktır.

Bu sınırlama uygulamada sık gözden kaçar. Alacağı deniz alacağı sayılmayan bir talep sahibi, gemiyi durdurmak için ihtiyati tedbir yoluna gittiğinde talebi reddedilir ve bu sırada gemi limanı terk eder. Dosyanın ilk saatlerinde verilecek karar, alacağın hangi kategoriye girdiğinin doğru tespit edilmesidir.

Önce deniz alacağı, sonra haciz

İhtiyati haciz yalnızca Türk Ticaret Kanunu'nun 1352. maddesinde sayılan deniz alacakları için istenebilir. Liste kapalıdır: sayılmayan bir alacak, ne kadar yüksek olursa olsun gemiye haciz konulmasına dayanak olmaz.

Listede yer alan başlıca alacaklar şunlardır: geminin işletilmesinden doğan zıya ve hasar, denizde ya da karada meydana gelen ve gemi işletmesiyle doğrudan bağlantılı ölüm ve bedensel zararlar, kurtarma faaliyetinden ya da kurtarma sözleşmesinden doğan ücret, çevre zararının önlenmesine bağlı özel tazminat, müşterek avarya, çekme ve kılavuzluk hizmetleri, gemiye verilen kumanya, yakıt ve ikmal malzemeleri, tersane hizmetleri ve gemi inşa bedeli, liman ve kanal ücretleri, gemi adamlarının ücret alacakları, navlun ve taşıma sözleşmesinden doğan talepler, gemi ipoteği ve gemi üzerindeki rehin hakları, geminin mülkiyeti ya da zilyetliği üzerindeki uyuşmazlıklar ile sigorta primleri.

Alacağın bu listeye girmesi tek başına yetmez; alacağın muaccel olması da aranır. Vadesi gelmemiş bir alacak için gemiye haciz konulamaz.

Teminat: 10.000 Özel Çekme Hakkı

Kanun, ihtiyati haciz isteyen alacaklıya 10.000 Özel Çekme Hakkı (SDR) tutarında teminat gösterme yükümlülüğü yükler. Bu teminat, haksız çıkan bir haciz nedeniyle gemi tarafında doğacak zararı karşılamak içindir ve Milletlerarası Sözleşme'den alınmıştır. Nakit ya da banka teminat mektubu olarak yatırılabilir.

Teminatın tutarı alacağın büyüklüğünden bağımsızdır; küçük bir kumanya alacağı için de aynı tutar istenir. Bu, düşük tutarlı alacaklarda ihtiyati haczin ekonomik olup olmadığını baştan hesaplamayı gerektirir. Mahkemenin somut olayın koşullarına göre teminatı azaltma ya da tamamen kaldırma yetkisi kanunda ayrıca düzenlenmiştir; gemi adamlarının ücret alacakları bu bakımdan farklı değerlendirilir.

Üç iş günü

İhtiyati haciz kararını almak sürecin yarısıdır. Alacaklı, kararın verildiği tarihten itibarenüç iş günü içindeicra dairesinden kararın infazını istemek zorundadır. Talep, kararı veren mahkemenin yargı çevresindeki icra dairesine ya da geminin bulunduğu yerdeki icra dairesine yapılır. Süre kaçırılırsa ihtiyati haciz kararı kendiliğinden kalkar ve karar yeniden alınamaz; gemi bu arada çoktan ayrılmış olur.

Uygulamada bu süre, kararın tebliğ edilmesi beklenerek ya da teminat yatırma işlemi tamamlanamadan geçirilir. İhtiyati haciz dosyası hazırlanırken teminatın ne şekilde yatırılacağı, hangi icra dairesine başvurulacağı ve geminin hangi limanda hangi saatte bulunacağı önceden çözülmüş olmalıdır.

Geminin serbest bırakılması

Haczedilen gemi, alacağı karşılayacak bir teminat gösterilmesi hâlinde serbest bırakılır. Teminat uygulamada iki şekilde sağlanır: banka teminat mektubu ya da geminin bağlı olduğu koruma ve tazmin kulübünün (P&I) taahhütnamesi. Kulüp taahhütnamesinin kabul edilip edilmeyeceği, taahhüdün kapsamına ve teminatın Türkiye'de icra edilebilirliğine bağlıdır; bu noktada taahhütnamenin metni üzerinde pazarlık yapılır.

Teminat yatırıldığında gemi serbest kalır, ancak alacak teminatsız kalmaz: gösterilen teminat, geminin yerini alır ve uyuşmazlığın sonunda alacaklının başvuracağı kaynak olur.

Haciz bir sonuç değil, başlangıçtır

İhtiyati haciz geçici bir korumadır; alacağı kendiliğinden tahsil etmez. Alacaklının, ihtiyati haciz talebinden ya da haciz tutanağının tebliğinden itibarenbir ay içindeesas hakkında dava açması veya icra takibi başlatması gerekir. Bu süre kaçırılırsa ihtiyati haciz düşer ve yatırılan teminat, karşı tarafın zararını karşılamak üzere kullanılabilir hâle gelir.

Bir aylık sürenin dar olduğu, alacağın yabancı unsurlu olduğu dosyalarda daha belirgindir: yetki ve uygulanacak hukuk sözleşmeden okunmalı, tahkim şartı varsa tahkime başvurulmalı, yabancı belgelerin tercümesi ve tasdiki tamamlanmalıdır. İhtiyati haciz kararı alınır alınmaz esas dosyanın hazırlığına başlanmasının sebebi budur.

Ne hazırlanmalı

İhtiyati haciz talebi, alacağın deniz alacağı olduğunu ve muaccel olduğunu gösteren belgelere dayanır. Dosyanın omurgasını çoğunlukla şunlar oluşturur: konişmento ya da çarter parti, fatura ve cari hesap ekstresi, sürveyör raporu ve hasar tespit tutanakları, teslim belgeleri ve tally kayıtları, gemi sicil kayıtları ve donatanın tespiti, yazışmalar. Yabancı dildeki her belgenin yeminli tercümesi talep anında hazır olmalıdır; tercüme beklenirken geçen saatler doğrudan süreden düşer.